Te Kupu Whakataki a te Tiamana
E manawareka ana te Poari o te Mana Tohu Mātauranga o Aotearoa ki te tāpae anō i tētahi pūrongo-ā-tau whai hua.
Kua tekau mā whā tau mai i te whānautanga mai o te Mana Tohu Mātauranga. I roto i ērā tau, hāngai pū ana ki te paunga o ngā tekau tau o 1990, rērere ai ngā pātai mō te mahi me te wāhanga ki te Mana Tohu Mātauranga. Ka tae atu tēnei ki ngā kaupapa here me ngā anga i whakatakotoria māna hei whakatū i raro i tōna ture. Kua puta mai ki te ao mārama i ngā pōkēao o te ngākaurua, ā, kua pakari te tū, kua mārama hoki te whakahaere ki tōna tikanga nui.
He ao whakatoatoa ake, he ao whakakotahi te ao o nāianei, e mahi nei te Mana Tohu Mātauranga i roto. Nā te Rautaki Mātauranga Matua (TES) me te whakaurutanga o te Taumata Mātauranga-ā-Motu Kua Taea (NCEA) i pūmau ai te tino wāhi ki te mahi tahi mō te whakatutuki i te kounga me te whāinga wāhi o te mātauranga.
Kua oti hoki ōna anga raupapa mō ngā tohu mātauranga, anga mauritau, anga wātea ki te tangata hoki e taunaki ana i ngā mahere a te Kāwanatanga mō te rāngai huri noa. Ko te Rēhita o ngā Tohu Mātauranga kua whakaūngia te Kounga (te Āhurutanga) me te Taura Here Tohu Mātauranga o Aotearoa (NQF) te papa e whakawhanaunga ai i ngā kaituku mātauranga, ngā ahumahi, te hapori me ngā tari kāwanatanga, e wawata ana ki te whakapai ake i te kounga me te whakauru mai o te tangata ki te ako.
Ko ētahi o ngā tino mahi o te tau:
- Te ātaahua o te whakawahanga o te paetukutuku KiwiQuals (www.kiwiquals.govt.nz), te huarahi ki te Āhurutanga. I te hauwhā tuarua o te tau, i piki ake ai te tokomaha o ngā kaitoro ki te paetukutuku i muri mai i tētahi kaupapa whakatairanga i te KiwiQuals me te āhurutanga.
- Ko te whakawhanaungatanga e haere tonu ana me te mahi tahi ki ētahi atu tari Kāwanatanga e puta ai he painga ki ngā ākonga Pasifika.
- He pūnaha utu kaimahi hou i whakaaetia e ngā kaimahi, ā, i whakamanatia e te Pūkenga Here Tikanga Mahi (PSA), ā, i whakaritea hoki te kirimana mahi whakakotahi (collective employment agreement) mō te tau 2003/04 ki te PSA.
- Ko ngā aromatawaitanga NCEA taumata 2 tuatahi me ngā aromatawaitanga-ā-waho whakamutunga mō te Tahua Tāpiri. I kaha hoki te whakatikatika e pā ana ki te whakaurunga o te NCEA taumata 3 me te Karahipi o Aotearoa i te tau 2004.
- Te whakawahanga o tētahi ratonga ipurangi mō te hunga e whakaaro ana ki te hunuku mai ki Aotearoa noho pūmau ai, ka āhei ai te taunaki i ō rātau tohu mātauranga hei āwhina i a rātau ki te whiriwhiri, mēnā ka haere tonu ā rātau tono ki te Ratonga Manene, ka kore rānei.
- Kei te whakauru tonu te Mana Tohu Mātauranga i te rautaki Better meeting Treaty of Waitangi responsibilities by facilitating the recognition and provision of quality learning outcomes with and for iwi and Maori. Hei whakahaere i tēnei hātepe, i tū tētahi hui i te tau 2003 kia āhei ai te hunga whai pānga mai te whakahoki kōrero ki a NZQA.
- Ko te whāinga 6.8 - 7.2 miriona mō te mahinga o ngā whiwhinga i tutuki, kātahi ka hipa atu.
- E toru ngā tohu mātauranga i te Tāpoi Maori i whakaterea i te Pāremata. I whaikōrero te Pirimia me ētahi atu Minita Karauna.
Ko tētahi tino whāinga rautaki i ēnei tau, ko te whakatipu i te āheinga o te whakahaere. Ki tā te Poari titiro, ko te mea tuatahi rawa tēnei whāinga. Kei te whāia tonutia te whāinga nei mā te āta whakahou i ngā pūnaha mō te hangarau mōhiohio me ngā hātepe kaipakihi e hāngai mai ana, mā te āta titiro ki ngā anga whakahaere me te pūkengatanga o ngā kaimahi, me te kaha anō hoki ki te takawaenga ki ngā rōpū whai pānga mai.
He hātepe kua whakaurungia e te whakahaere e pā ana ki te mahi tahi me te katoa o te rāngai mātauranga. Kua mārō kē ō mātau whakawhanaungatanga ki ērā atu tari i ngā taumata katoa, mai i te kāwanatanga ki ngā whakahaerenga o ia rā. He wāhi kei reira mō te takawaenga anō ki te iwi Maori, ngā kura tuarua, ngā whare wānanga, ngā kāreti mātauranga, ngā whakahaere whakangungu tūmataiti, ngā ahumahi, ngā kaipakihi me ngā whakahaere kaimahi.
Ahakoa, me mātua whakahua anō i te here a te Mana Tohu Mātauranga i raro i te ture, e puni ai tōna kaha ki te urupare ki ngā tūmanako o ngā rōpū whai pānga mai katoa, e tika ana kia āhei tonu ai aua rōpū whai pānga mai te whakawhiti kōrero i te taha o NZQA.
I tōna tūranga whānui hei kaiārahi, ka whai whakaaro te Mana Tohu Mātauranga mō tōna here hei whakarei ake i te mana o ngā tohu mātauranga o Aotearoa huri noa i te motu me te ao. Nā te rerekē o ngā kaituku mātauranga o te rāngai mātauranga kura tuatoru o Aotearoa, i uaua ai tēnei kaupapa.
Kei raro i te mana ko te waihanga me te ūruhi i ngā paearu whakaū i te kounga mō te tuku me te aromatawai. Engari ko te kairangi o ngā mahi te ine whakamutunga o tētahi pūnaha mātauranga. E mātua mōhio ana te Mana Tohu Mātauranga ki ō mātau ngoikoretanga i tēnei wāhi me te wāhi o ngā tāngata mātauranga ngaio hei amorangi kōkiri i te kairangi o te mātauranga. Heoi anō, e mataara ana te whakahaere ki ngā huarahi e kaha ake ai te pūnaha katoa, te ngākau titikaha, me ngā pūkenga o te hunga kaiako.
Hei tauira, mā ngā whakaritenga tāpiri mā ngā kaituku mātauranga i whakauruhia i tēnei tau, ka pakari ake te pūnaha katoa, ā, ka whakarei ake hoki te ingoa o Aotearoa huri noa i te ao. Ko ngā mahi whakaōrite aromatawai i ngā kura tuarua, he mea whakahau i raro i ngā waeture. Engari ko te tino painga o tēnei, ko te ahunga whakamua o ngā pūkenga o te hunga pouako, ā, ka pā hoki ki te whakahaerenga o te aromatawai.
Kei te Mana Tohu Mātauranga ngā Tohu Kairangi i te Tuku Mātauranga Kura Tuatoru, ka whakahaeretia ia tau. Kua mōhio whānui ēnei tohu hei whakatauira i te auaha me te kounga.
Ki a au, he take anō e pā ana ki te mana o ngā tohu mātauranga o Aotearoa hei āta titiro mā tātau. Koinā hoki te titiro a te hapori me te hunga e whai pānga mai ana ki ngā kōrero ka pānuitia, ka kitea, ka rangona hoki i te pāpāho.
Ko te tātaritanga o te pāpāho o ngā take he wāhanga nui o tō tātau pāpori. Engari, ki te kore e ōrite te whakaaturanga a te pāpāho i ngā take ki te pāpori, ka pā kino tēnei ki ngā tirohanga a te pāpori ki ā mātau mahi. Nā reira me mātua whakaatu te pāpāho i ngā taha katoa.
Kei te mārama mātau ko te Poari me ngā kaimahi o te Mana Tohu Mātauranga ki te ara rautaki kei mua, ā, mā mātau tahi e mahi tonu kia pakari ake ai te kounga o ā mātau ratonga ki te hunga e whai pānga mai ana me ngā ākonga o Aotearoa.
Emeritus Professor Graeme Fraser
Te Tiamana o te Poari
Page updated: 29 November 2004
